سیستم‌های مانیتورینگ و SCADA به‌عنوان قلب تپنده کنترل و بهره‌برداری نیروگاه‌های خورشیدی شناخته می‌شوند و نقش حیاتی در پایداری تولید، کاهش زمان خرابی و بهینه‌سازی عملکرد دارند. با افزایش ظرفیت نیروگاه‌های فتوولتائیک و پیچیدگی اجزای الکتریکی، اتکا به پایش دستی و بازدیدهای دوره‌ای دیگر کارایی لازم را ندارد. مانیتورینگ هوشمند، امکان مشاهده مستمر وضعیت تولید و تجهیزات را فراهم می‌کند و با تحلیل داده‌های بلادرنگ، مشکلات احتمالی را در سریع‌ترین زمان ممکن شناسایی می‌کند. این سطح از شفافیت داده‌ها باعث افزایش راندمان، کاهش هزینه‌های O&M و ارتقای قابلیت اطمینان شبکه می‌شود.

یکی از مهم‌ترین کاربردهای سیستم SCADA، جمع‌آوری داده‌های لحظه‌ای از اینورترها، استرینگ‌ها، تابلوهای LV، تجهیزات حفاظتی، و تجهیزات هواشناسی مانند pyranometer و سنسورهای دما است. داده‌های جمع‌آوری‌شده شامل ولتاژ، جریان، توان لحظه‌ای، دمای پنل، شاخص‌های الکتریکی و خطاهای سیستمی است. با تحلیل این داده‌ها، بهره‌برداران قادرند انحراف تولید را نسبت به منحنی پیش‌بینی‌شده تشخیص دهند و علت‌یابی سریع انجام دهند. برای مثال کاهش تولید یک استرینگ نسبت به استرینگ‌های مجاور می‌تواند نشانه‌ای از شل‌شدگی کانکتور، سایه‌اندازی، دمای بیش از حد یا وجود Hot-spot باشد. SCADA این اختلاف‌ها را در سطحی بسیار دقیق نشان می‌دهد و روند نظارت را بهینه می‌کند.

از دیگر قابلیت‌های مهم سیستم SCADA، ایجاد آلارم‌های هوشمند و تعریف آستانه‌های هشدار است. این آلارم‌ها می‌توانند برای رویدادهای مختلف مانند اضافه‌جریان، افت ولتاژ، قطع ارتباط اینورتر، دمای غیرمعمول یا توقف ناگهانی تولید تعریف شوند. زمانی که هر یک از این رخدادها اتفاق افتد، سیستم به‌صورت خودکار هشدار ارسال می‌کند تا تیم بهره‌برداری بتواند بلافاصله مداخله کند. این قابلیت نقش مهمی در کاهش زمان توقف (Downtime) و جلوگیری از افت تولید دارد. علاوه بر این، سیستم‌های پیشرفته SCADA از تحلیل‌های پیشگویانه (Predictive Analysis) نیز پشتیبانی می‌کنند که با استفاده از الگوهای داده، احتمال بروز خرابی در آینده را پیش‌بینی می‌کند.

پنل‌های گرافیکی و داشبوردهای هوشمند نیز بخش دیگری از سیستم مانیتورینگ هستند که داده‌های پیچیده را به شکل قابل فهم ارائه می‌دهند. این داشبوردها امکان مشاهده وضعیت کلی نیروگاه، نمودارهای تولید، نمای استرینگ‌ها، وضعیت تجهیزات حفاظتی و تاریخچه عملکرد را فراهم می‌کنند. مدیران فنی می‌توانند با تحلیل این نمودارها الگوهای کاهش راندمان، پیک‌های تولید، و رفتار سیستم در شرایط محیطی مختلف را شناسایی کنند. وجود چنین تحلیل‌هایی به تصمیم‌گیری‌های کلان مانند برنامه‌ریزی Cleaning، اصلاح چیدمان استرینگ‌ها یا به‌روزرسانی تجهیزات کمک می‌کند.

در نهایت، سیستم‌های مانیتورینگ و SCADA به دلیل امکان تجمیع داده‌های چند نیروگاه و ارائه گزارش‌های استاندارد، نقش اساسی در مدیریت ناوگان (Fleet Management) نیز ایفا می‌کنند. گزارش‌هایی مانند Performance Ratio، Specific Yield، Availability و تحلیل خطاها می‌تواند به‌صورت خودکار استخراج شود. این گزارش‌ها شفافیت عملکردی ایجاد کرده و برای کارفرمایان، سرمایه‌گذاران و اپراتورها اهمیت ویژه‌ای دارند. به همین دلیل، استقرار یک سیستم SCADA معتبر و استاندارد، جزو مهم‌ترین بخش‌های زیرساختی در هر نیروگاه خورشیدی محسوب می‌شود.