جهان در آستانه تحولی بنیادین در عرصه انرژی قرار دارد و اتحادیه اروپا به تازگی گامی تاریخی در این مسیر برداشته است. بر اساس گزارش اندیشکده «امبر»، برای نخستین بار در سال ۲۰۲۵، سهم تولید برق از انرژیهای بادی و خورشیدی در اتحادیه اروپا با اختلافی اندک از سهم سوختهای فسیلی پیشی گرفته است. این دو منتج پاک، اکنون مسئولیت تأمین نزدیک به یکسوم از برق این قاره را بر عهده دارند، در حالی که سهم زغالسنگ به پایینترین سطح تاریخی خود سقوط کرده است. این نقطه عطف، تنها یک دستاورد آماری نیست، بلکه نمادی از شتاب گرفتن یک گذار اجتنابناپذیر جهانی به سوی نظام انرژی مبتنی بر خورشید و باد است. تجربه اروپا، چه در زمینه موفقیتها و چه در مواجهه با چالشهای پیشرو، دریایی از درسهای کاربردی برای کشوری مانند ایران به همراه دارد که از یک سو از موهبت تابش خورشید برخوردار است و از سوی دیگر نیاز مبرمی به تنوعبخشی و پایدارسازی سبد انرژی خود دارد.
دستاورد قابل توجه اروپا حاصل ترکیبی از عواملی است که فراتر از صرف برخورداری از منابع طبیعی عمل میکند. نخستین و شاید مهمترین عامل، تعهد سیاسی بلندمدت و ایجاد چارچوبهای حمایتی باثبات است. کشورهایی مانند هلند، آلمان و اسپانیا که امروز در صدر فهرست تولیدکنندگان برق خورشیدی اروپا قرار دارند، سالها قبل اهداف بلندپروازانهای را تعریف و با ابزارهای مالی و مقرراتی از آن حمایت کردند. این تعهد، منجر به کاهش چشمگیر هزینههای فناوری شده است؛ به گونهای که اکنون انرژی خورشیدی حتی در کشورهای کمتر آفتابی مانند بریتانیا نیز به ارزانترین گزینه برای تولید انرژی در مقیاس بزرگ تبدیل شده است. عامل کلیدی دیگر، نوآوری در مکانیابی و حداکثرسازی بهرهبرداری از فضاهای موجود است. کشورهای اروپایی با چالش محدودیت زمینهای مناسب مواجهند و در پاسخ، راهکارهای خلاقانهای از قبیل نصب پنلهای خورشیدی بر روی پوشش سایبان مزارع، استفاده از حاشیه بزرگراهها و راهآهن، تبدیل معادن زغال سنگ قدیمی و ایجاد نیروگاههای شناور بر روی مخازن آبی را به کار گرفتهاند. این رویکرد «تولید توزیعشده» نشان میدهد که توسعه انرژی خورشیدی لزوماً نیازمند اشغال زمینهای وسیع و حاصلخیز نیست.
با این حال، مسیر گذار به انرژی پاک، هموار نیست و اروپا همزمان با این موفقیت، با چالش عمیقی در زیرساختهای انتقال و توزیع برق روبرو شده است. شبکههای برق سنتی که دههها پیش حول محور نیروگاههای بزرگ فسیلی متمرکز طراحی شدهاند، اکنون در ادغام حجم عظیم انرژی تولیدی از هزاران مزرعه بادی و خورشیدی، اغلب در مناطق دورافتاده، با مشکل مواجهند. این ناکارآمدی به قیمت گزافی تمام میشود؛ به عنوان مثال، در سال ۲۰۲۴ به دلیل محدودیت ظرفیت شبکه، حدود ۷۲ تراواتساعت انرژی تجدیدپذیر در اروپا به هدر رفته که معادل مصرف سالانه برق کشوری مانند اتریش است. هزینههای مدیریت این ازدحام شبکه نیز به حدود ۹ میلیارد یورو نزدیک شده است. این مسئله به وضوح نشان میدهد که تولید برق پاک تنها نیمی از ماجراست و مدرنیزه کردن و هوشمندسازی شبکههای توزیع و انتقال، نیمه دیگر و ضروری این معادله است. روندهای جهانی نیز بر این امر تأکید دارند، چرا که آینده انرژی در سالهای پیشرو، در گرو دیجیتالیسازی و هوشمندسازی شبکه برای مدیریت تعادل پیچیده بین تولید پراکنده و تقاضای رو به رشد است.
برای ایران و شرکتهای پیشرویی مانند انرژی گستر هوران پایا، این تحولات جهانی حاوی چند پیام راهبردی کلیدی است. نخست آن که فرصت تاریخی برای جهش در توسعه انرژی خورشیدی بر اساس تجارب آزمایششده جهانی فراهم است. ایران میتواند با اولویتدهی به پروژههای بزرگمقیاس در مناطق پرتابش مانند سیستان و بلوچستان، کرمان و یزد، و همزمان ترویج گسترده سیستمهای خورشیدی پشتبامی در شهرها، هم پای تولید متمرکز و هم تولید پراکنده را تقویت کند. دوم، و شاید فوریتر، لزوم نگاهی پیشدستانه به مدرنیزاسیون شبکه برق کشور است. سرمایهگذاری در شبکههای هوشمند، سیستمهای ذخیرهسازی انرژی و فناوریهای مدیریت بار، نه یک هزینه، بلکه یک سرمایهگذاری ضروری برای جلوگیری از هدررفت منابع و تضمین پایداری شبکه در آیندهای با سهم بالای تجدیدپذیرهاست. سوم، نقش شرکتهای توسعهدهنده از مجری صرف به تسهیلگر و هماهنگکننده کل اکوسیستم انرژی ارتقا مییابد. شرکت انرژی گستر هوران پایا با درک این نقش، میتواند در طراحی و اجرای پروژهها، همگام با آخرین فناوریهای جهانی در زمینه بهینهسازی عملکرد و ادغام با شبکه، پیشگام باشد و مدلهای کسبوکاری نوینی مبتنی بر خدمات انرژی ارائه دهد. گذار انرژی تنها جایگزینی یک منبع با منبعی دیگر نیست، بلکه دگرگونی کامل نظام تولید، انتقال، مصرف و حکمرانی انرژی است. تجربه اروپا نشان میدهد که این سفر با وجود همه چالشها، هم ممکن است و هم سودآور. ایران نیز با تکیه بر منابع غنی خورشیدی و با درسگیری از این تجارب، میتواند نقشی درخشان در نقشه جدید انرژی جهان ایفا کند.
