پرسش «بازگشت سرمایه نیروگاه خورشیدی چند سال است؟» ساده به نظر می‌رسد، اما پاسخ آن به شدت به ظرفیت نیروگاه، نرخ خرید تضمینی، هزینه احداث و شرایط بهره‌برداری بستگی دارد. در سال ۱۴۰۵، با ابلاغ نرخ‌های جدید خرید تضمینی که افزایشی ۴۷ تا ۵۳ درصدی را تجربه کرده، محاسبات بازگشت سرمایه دستخوش تغییرات بنیادین شده است. در این تحلیل، با استناد به داده‌های رسمی ساتبا و وزارت نیرو، دوره بازگشت سرمایه را برای ظرفیت‌های مختلف از ۵ کیلووات تا ۱ مگاوات محاسبه می‌کنیم و عواملی را که می‌توانند این محاسبات را دستخوش تغییر کنند، بررسی می‌نماییم.
نرخ‌های جدید خرید تضمینی در سال ۱۴۰۵؛ جهشی که معادلات را تغییر داد
بر اساس ابلاغیه وزارت نیرو در ۱۰ فروردین ۱۴۰۵، نرخ پایه خرید تضمینی برق نیروگاه‌های خورشیدی به شرح زیر تعیین شده است: نیروگاه‌های تا ۲۰۰ کیلووات از نرخ ۵۸,۵۴۰ ریال (معادل ۵,۸۵۴ تومان) به ازای هر کیلووات‌ساعت بهره‌مند می‌شوند که رشدی ۵۳ درصدی نسبت به سال قبل داشته است. نیروگاه‌های مجهز به ذخیره‌ساز باتری نرخ بالاتری معادل ۹۱,۱۶۹ ریال (حدود ۹,۱۱۷ تومان) دریافت می‌کنند. برای نیروگاه‌های بین ۲۰۰ کیلووات تا ۱ مگاوات، نرخ ۴۶,۳۸۶ ریال (معادل ۴,۶۳۹ تومان) تعیین شده که رشدی ۴۷ درصدی را نشان می‌دهد .
این افزایش چشمگیر، در شرایطی رخ داده که هزینه احداث نیروگاه نیز تحت تأثیر تغییرات گمرکی و تورم، حدود ۲۰ درصد رشد داشته است . اما نکته کلیدی آن است که رشد درآمد (۵۰ درصد) از رشد هزینه (۲۰ درصد) پیشی گرفته و همین شکاف، دوره بازگشت سرمایه را به طور ملموسی کاهش داده است.
محاسبات بازگشت سرمایه برای ظرفیت‌های مختلف
نیروگاه ۵ کیلوواتی؛ گزینه محبوب خانوارها
بر اساس اعلام زهره اولیا، مدیرکل دفتر بررسی‌های اقتصادی ساتبا، هزینه احداث یک نیروگاه ۵ کیلوواتی در حال حاضر حدود ۳۵۰ تا ۴۰۰ میلیون تومان برآورد می‌شود . یک نیروگاه ۵ کیلوواتی می‌تواند سالانه حدود ۹,۰۰۰ کیلووات‌ساعت برق تولید کند. با نرخ ۵,۸۵۴ تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت، درآمد سال نخست این نیروگاه حدود ۵۲.۷ میلیون تومان خواهد بود.
با فرض هزینه احداث ۳۷۵ میلیون تومان، دوره بازگشت سرمایه حدود ۷ سال محاسبه می‌شود. اما این محاسبه بدون در نظر گرفتن ضریب تعدیل سالانه است. با اعمال تعدیل سالانه، درآمد سال‌های بعد افزایش می‌یابد و دوره بازگشت واقعی به ۴.۵ تا ۵ سال کاهش پیدا می‌کند .
نیروگاه ۱۰ کیلوواتی؛ تعادل بهینه ظرفیت و سرمایه
هزینه احداث نیروگاه ۱۰ کیلوواتی حدود ۲۴۰ تا ۳۸۰ میلیون تومان برآورد می‌شود . درآمد سالانه این ظرفیت با تولید حدود ۱۸,۰۰۰ کیلووات‌ساعت و نرخ ۵,۸۵۴ تومان، حدود ۱۰۵ میلیون تومان در سال نخست خواهد بود. با هزینه احداث ۳۱۰ میلیون تومان، دوره بازگشت سرمایه اولیه حدود ۳ سال است که با در نظر گرفتن تعدیل سالانه، در عمل حدود ۳.۵ تا ۴ سال خواهد بود.
نیروگاه ۱۰۰ کیلوواتی؛ گزینه کسب‌وکارها
هزینه احداث نیروگاه ۱۰۰ کیلوواتی حدود ۲ تا ۳ میلیارد تومان برآورد می‌شود . درآمد سالانه این ظرفیت با تولید حدود ۱۸۰,۰۰۰ کیلووات‌ساعت و نرخ ۵,۸۵۴ تومان، حدود ۱.۰۵ میلیارد تومان در سال نخست است. با هزینه احداث ۲.۵ میلیارد تومان، دوره بازگشت سرمایه اولیه حدود ۲.۴ سال محاسبه می‌شود. این عدد، با احتساب تعدیل سالانه، حدود ۳ تا ۳.۵ سال خواهد بود.
نیروگاه ۱ مگاواتی؛ سرمایه‌گذاری کلان
هزینه احداث نیروگاه ۱ مگاواتی حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیارد تومان برآورد می‌شود . درآمد سالانه این ظرفیت با تولید حدود ۱,۸۰۰,۰۰۰ کیلووات‌ساعت و نرخ ۴,۶۳۹ تومان (نرخ مخصوص ظرفیت ۲۰۰ کیلووات تا ۱ مگاوات)، حدود ۸.۳۵ میلیارد تومان در سال نخست است. با هزینه احداث ۳۲.۵ میلیارد تومان، دوره بازگشت سرمایه اولیه حدود ۳.۹ سال محاسبه می‌شود که با احتساب تعدیل سالانه، به حدود ۴ تا ۴.۵ سال کاهش می‌یابد.
عوامل مؤثر بر دوره بازگشت سرمایه
تعدیل سالانه؛ موتور محرکه درآمد
نرخ خرید تضمینی برق خورشیدی، به صورت سالانه و متناسب با شاخص‌های تورمی و نرخ ارز تعدیل می‌شود . این تعدیل که در سال‌های اخیر به دلیل تورم بالای کشور قابل توجه بوده، جریان درآمدی سرمایه‌گذار را در برابر کاهش ارزش پول محافظت می‌کند. بدون این تعدیل، دوره بازگشت سرمایه به شدت طولانی‌تر می‌شد. با تورم سالانه ۶۶ درصدی (بر اساس اعلام مرکز آمار در تیرماه ۱۴۰۵ )، تعدیل نرخ خرید برق خورشیدی یک مزیت حیاتی برای سرمایه‌گذاران محسوب می‌شود.
هزینه‌های عملیاتی و نگهداری
محاسبات بازگشت سرمایه معمولاً هزینه‌های سالانه بهره‌برداری و نگهداری را در نظر نمی‌گیرند. این هزینه‌ها که شامل شستشوی پنل‌ها، بازرسی‌های دوره‌ای و تعمیرات جزئی است، معمولاً حدود ۱ تا ۲ درصد سرمایه اولیه در سال برآورد می‌شود. برای نیروگاه ۱۰۰ کیلوواتی، این رقم سالانه حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون تومان خواهد بود که از درآمد خالص کسر می‌شود.
افت سالانه راندمان پنل‌ها
پنل‌های خورشیدی معمولاً با گارانتی عملکرد ۸۰ تا ۸۵ درصد برای ۲۵ سال عرضه می‌شوند. این بدان معناست که راندمان پنل‌ها به تدریج و سالانه حدود ۰.۵ تا ۰.۸ درصد کاهش می‌یابد. این افت در محاسبات بلندمدت باید در نظر گرفته شود، هرچند تأثیر آن بر دوره بازگشت اولیه ناچیز است.
زمان‌بندی پروژه و ریسک تأخیر
نکته مهمی که در محاسبات مالی نادیده گرفته می‌شود، ریسک تأخیر در بهره‌برداری است. طبق ضوابط ابلاغی، نرخ‌های مصوبه برای قراردادهایی اعمال می‌شود که نیروگاه ظرف مهلت مشخصی (حداکثر ۱۵ ماه برای خورشیدی) به بهره‌برداری تجاری برسد. در صورت تأخیر، برای دوره باقی‌مانده قرارداد، آخرین نرخ پایه مصوب در تاریخ شروع بهره‌برداری یا نرخ مذکور در قرارداد، هر کدام که کمتر باشد، ملاک عمل قرار می‌گیرد . این بدان معناست که تأخیر در ساخت می‌تواند بهترین نرخ را از دست سرمایه‌گذار خارج کند و دوره بازگشت را طولانی‌تر سازد.
جمع‌بندی؛ بازگشت سرمایه واقعی در ۱۴۰۵
با نرخ‌های جدید خرید تضمینی سال ۱۴۰۵، دوره بازگشت سرمایه نیروگاه‌های خورشیدی در ایران به طور محسوسی کاهش یافته است. برای نیروگاه‌های کوچک خانگی (۵ تا ۱۰ کیلووات)، بازگشت سرمایه حدود ۳.۵ تا ۵ سال برآورد می‌شود . برای نیروگاه‌های متوسط (۱۰۰ کیلووات)، این دوره به ۳ تا ۳.۵ سال کاهش می‌یابد و برای نیروگاه‌های بزرگ‌مقیاس (۱ مگاوات)، حدود ۴ تا ۴.۵ سال خواهد بود.
این دوره‌های بازگشت سرمایه، با توجه به عمر مفید بالای پنل‌های خورشیدی (۲۵ سال) و قرارداد خرید تضمینی ۲۰ ساله، به معنای بیش از ۱۵ سال درآمد خالص برای سرمایه‌گذار است. در شرایطی که تورم سالانه کشور بالای ۶۰ درصد است، نیروگاه خورشیدی به عنوان یک سرمایه‌گذاری مقاوم در برابر تورم و با درآمد تعدیل‌شونده، جایگاه ویژه‌ای در سبد سرمایه‌گذاری خانوارها و کسب‌وکارها پیدا کرده است. البته محاسبات دقیق برای هر پروژه خاص، نیازمند در نظر گرفتن شرایط محلی، کیفیت تجهیزات و هزینه‌های جانبی است و سرمایه‌گذاران باید پیش از هر اقدامی، مطالعات امکان‌سنجی دقیق را انجام دهند.
