در میان انواع روش‌های تولید برق خورشیدی، نیروگاه‌های انشعابی به دلیل ساختار ساده، سرمایه اولیه پایین‌تر و فرآیند اداری سریع‌تر، به پرطرفدارترین گزینه برای خانوارها و کسب‌وکارهای کوچک تبدیل شده‌اند. برخلاف نیروگاه‌های متمرکز که در زمین‌های وسیع و با ظرفیت‌های چند صد مگاواتی احداث می‌شوند، نیروگاه انشعابی بر روی پشت‌بام یا محوطه ساختمان‌های مسکونی، تجاری و اداری نصب می‌شود و برق تولیدی آن مستقیماً به شبکه توزیع تزریق می‌گردد. در سال ۱۴۰۵، با الزامی شدن نصب سامانه‌های خورشیدی برای ساختمان‌های تجاری و خانگی دارای چهار طبقه و بیشتر، شناخت دقیق این نوع نیروگاه و فرآیند اتصال آن به شبکه، به یک ضرورت برای مالکان و سرمایه‌گذاران تبدیل شده است.
نیروگاه انشعابی چیست و چه تفاوتی با نیروگاه متمرکز دارد؟
نیروگاه خورشیدی انشعابی، که با نام‌های «نیروگاه خانگی» یا «نیروگاه محدود به ظرفیت انشعاب» نیز شناخته می‌شود، سامانه‌ای است که ظرفیت آن محدود به ظرفیت انشعاب برق ساختمان و حداکثر تا سقف مصوب است. بر اساس دستورالعمل ساتبا، متقاضیان خانگی می‌توانند تا دو برابر ظرفیت انشعابی که شرکت توزیع به آنها داده است، درخواست نصب نیروگاه خورشیدی ثبت کنند. به عنوان مثال، یک ساختمان با انشعاب ۲۵ آمپر تک‌فاز که ظرفیت معادل ۵ کیلووات دارد، می‌تواند نیروگاهی تا ظرفیت ۱۰ کیلووات احداث کند.
در مقابل، نیروگاه‌های متمرکز یا مقیاس بزرگ، در زمین‌های وسیع احداث می‌شوند و ظرفیت آنها از چند صد کیلووات تا چند صد مگاوات متغیر است. برای دریافت مجوز این نیروگاه‌ها، متقاضی باید به درگاه ملی مجوزها (سایت ir.mojavez) مراجعه کند، در حالی که مجوز نیروگاه‌های انشعابی تا سقف ۲۰۰ کیلووات توسط شرکت‌های توزیع برق صادر می‌شود. این تفاوت در مرجع صدور مجوز، فرآیند اداری نیروگاه‌های انشعابی را به طور قابل توجهی سریع‌تر و ساده‌تر می‌کند.
ظرفیت مجاز و سقف‌های تعیین‌شده
بر اساس دستورالعمل‌های ابلاغی، نیروگاه‌های انشعابی تا سقف ۲۰۰ کیلووات توسط شرکت‌های توزیع برق مجوز می‌گیرند. با این حال، تفاوت‌هایی در ظرفیت‌های مجاز وجود دارد. برای مشترکین عادی، ظرفیت نیروگاه محدود به دو برابر ظرفیت انشعاب و حداکثر تا ۱۰۰ کیلووات است. اما شرکت توانیر در ابلاغیه‌ای جدید، اختیارات شرکت‌های توزیع برق برای عقد قرارداد با متقاضیان را از ۲۰۰ کیلووات به یک مگاوات افزایش داده و پذیرش ظرفیت تا ۵ مگاوات نیز به شکل پایلوت در پنج شرکت توزیع در حال اجراست.
برای ساختمان‌های تجاری و خانگی دارای چهار طبقه و بیشتر یا با مجموع زیربنای بیش از هزار متر مربع که متقاضی انشعاب برق هستند، نصب پنل خورشیدی الزامی شده است. حداقل توان نامی سامانه برای این ساختمان‌ها ۵، ۱۰، ۱۵ و ۲۰ کیلووات در نظر گرفته شده است. این الزام، گامی بلند در جهت کاهش فشار بر شبکه برق در ساعات اوج مصرف محسوب می‌شود.
مراحل اتصال به شبکه برق؛ گام‌به‌گام
فرآیند احداث و اتصال یک نیروگاه خورشیدی انشعابی به شبکه برق، یک مسیر ۲۱ مرحله‌ای است که با ثبت‌نام در سامانه مهرسان (mehrsun.satba.gov.ir) آغاز می‌شود. متقاضیان در این سامانه مشخصات خود را وارد کرده و شناسه قبض برق خود را ثبت می‌کنند. پس از بررسی‌های اولیه، فرآیند اداری ادامه می‌یابد.
نخستین گام عملی، اخذ مجوز احداث از شرکت توزیع برق شهرستان است. متقاضیان باید به سایت شرکت توزیع مراجعه کرده و از منوی «میز خدمات الکترونیک»، گزینه «ارائه خدمات انرژی‌های تولید پراکنده برق» را انتخاب کنند. در این مرحله، درخواست نصب مولد خورشیدی ثبت می‌شود. سپس، متقاضی باید برای دریافت قرارداد خرید تضمینی برق به شرکت توزیع مراجعه کند. این قرارداد که به مدت ۲۰ سال اعتبار دارد، نرخ خرید برق تولیدی را تثبیت می‌کند و شامل تعدیل سالانه متناسب با نرخ تورم نیز می‌شود.
پس از انعقاد قرارداد، متقاضی می‌تواند پیمانکار ذی‌صلاح مورد نظر خود را از میان پیمانکاران تأییدشده توسط ساتبا که در سامانه مهرسان فهرست شده‌اند، انتخاب کند. عملیات نصب و راه‌اندازی توسط پیمانکار انجام می‌شود و پس از آن، کنتور هوشمند توسط شرکت توزیع نصب می‌گردد. از این لحظه، تولید برق و تزریق آن به شبکه آغاز می‌شود و درآمدزایی برای مالک نیروگاه شروع می‌گردد.
مدارک و الزامات کلیدی
برای دریافت مجوز نیروگاه انشعابی، متقاضی باید انشعاب برق (کنتور) داشته باشد. در صورتی که ساختمان فاقد انشعاب باشد، متقاضی می‌تواند از انشعاب مجازی استفاده کند. انشعاب مجازی فقط برای تولید برق است و امکان دریافت برق از شبکه را ندارد، اما در هر نقطه‌ای که خطوط برق وجود داشته باشد، قابل واگذاری است.
از منظر مدارک، متقاضیان باید شناسه قبض برق، مدارک هویتی و اطلاعات زمین یا ساختمان محل نصب را ارائه دهند. برای نیروگاه‌های با ظرفیت بیش از ۲۰۰ کیلووات که نیازمند استفاده از اراضی منابع طبیعی هستند، استعلام از منابع طبیعی و اخذ تأییدیه واگذاری زمین ضروری است. در مورد زمین‌های شخصی با کاربری کشاورزی، موضوع حفظ یا تغییر کاربری در کمیسیون ماده یک تبصره یک امور اراضی بررسی می‌شود.
مزایا و مشوق‌های نیروگاه انشعابی
نیروگاه‌های انشعابی از چند مزیت کلیدی برخوردارند. نخست، سرعت صدور مجوز است؛ مجوز احداث نیروگاه تا سقف ۲۰۰ کیلووات در برخی استان‌ها طی ۲۴ ساعت کاری صادر می‌شود. دوم، معافیت از الزامات زمین است؛ نیروگاه انشعابی نیازی به زمین وسیع ندارد و بر روی پشت‌بام یا محوطه ساختمان نصب می‌شود. سوم، نرخ خرید تضمینی بالاتر برای ظرفیت‌های کوچک‌تر است؛ نرخ خرید برای نیروگاه‌های تا ۲۰۰ کیلووات در سال ۱۴۰۵ معادل ۵,۸۵۴ تومان به ازای هر کیلووات‌ساعت تعیین شده که بالاتر از نرخ ظرفیت‌های بزرگ‌تر است.
چهارم، دسترسی به تسهیلات بانکی است. ساتبا با همکاری بانک ملت، تسهیلات کم‌بهره تا سقف ۴ میلیارد ریال (۴۰۰ میلیون تومان) برای احداث نیروگاه‌های انشعابی تا ظرفیت ۱۰ کیلووات پرداخت می‌کند. این تسهیلات با نرخ سود ۱۴ درصد و از طریق پلتفرم‌های تسهیلاتیار مورد تأیید ساتبا ارائه می‌شود و متقاضیان می‌توانند اقساط را از محل درآمد خود نیروگاه بازپرداخت کنند.
جمع‌بندی؛ گامی عملی به سوی انرژی پاک
نیروگاه خورشیدی انشعابی، پلی است میان شهروندان عادی و صنعت انرژی پاک. برخلاف تصور رایج که تولید برق را تنها در حیطه وظایف دولت یا شرکت‌های بزرگ می‌داند، نیروگاه انشعابی به هر مالک ساختمان این امکان را می‌دهد که به یک تولیدکننده برق تبدیل شود. با نرخ خرید تضمینی جذاب، تسهیلات بانکی کم‌بهره و فرآیند اداری ساده‌شده، ورود به این عرصه هرگز به این آسانی نبوده است. برای کسانی که دارای پشت‌بام آفتاب‌گیر و انشعاب برق هستند، احداث نیروگاه انشعابی نه تنها یک سرمایه‌گذاری سودآور با دوره بازگشت ۴ تا ۵ ساله است، بلکه سهمی عملی در کاهش ناترازی برق کشور و حرکت به سوی آینده‌ای پایدار محسوب می‌شود. شرکت‌های پیشرویی مانند انرژی گستر هوران پایا نیز با ارائه خدمات مشاوره، طراحی و اجرای نیروگاه‌های انشعابی، مسیر ورود به این عرصه را برای متقاضیان هموارتر می‌سازند.
